Geschiedenis van de wolkenindeling
Iedereen heeft wel eens naar de hemel gekeken en de bewolking bestudeerd. Dit is niets nieuws want al vele eeuwen kijken mensen geboeid naar het uiterlijk van de hemel. Bekend is dat zeelieden
en boeren de wolken gebruiken voor het verwachten van het (lokale) weer. Minder bekend is dat de Engelse natuurkundige Luke Howard zich al in de 18e eeuw bezig hield met wolken. Ook hij keek
naar de lucht en zag dat de wolken voortdurend aan veranderingen onderhevig waren. Gefascineerd door wat hij waarnam, onderzocht hij of er een bepaalde structuur in te onderkennen was. Dat bleek
inderdaad het geval.
Luke Howard werd geboren op 28 november 1772 in Londen als eerste kind van Elizabeth en Robert Howard. Robert Howard was een succesvol zakenman, toegewijd aan Quaker zodat de jonge Luke
naar een grote Quaker school in Burford (bij Oxford) mocht zodra zijn leerplichtige leeftijd was bereikt. Uiteindelijk werd hij geen echte wetenschapper maar apotheker. Daarnaast had hij een
passie voor alles wat met natuur en weer te maken had, vooral met wolkenluchten. Vanaf 1783, op zijn tiende jaar, raakte Luke hierdoor gefascineerd. De vonk sloeg bij hem over nadat in de
periode mei t/m augustus van dat jaar het Noordelijk Halfrond voor het grootste deel was bedekt met een persistente laag vulkanische as. Heftige vulkaanuitbarstingen hadden zich in dit jaar
op o.a. IJsland en in Japan voorgedaan.
De periode na de uitbarstingen van de Eldeyjar en de Asama Yama staat bekend als de Great Fogg. Op 18 augustus zwierf bovendien een komeet aan de Westeuropese sterrenhemel, ook iets waar de
jonge Luke helemaal verrukt van was.
Vanaf dat moment hield hij nauwgezet bij wat voor wolken zich aan het firmament toonden en vooral wat de vormen en veranderingen daarin waren. Daarnaast, als een goed weeramateur betaamt, werd
de thermometer en barometer regelmatig en secuur afgelezen en werden de metingen en waarnemingen voor een periode van zeker 30 jaren bijgehouden.
Stratocumulus ontwikkelt zich eveneens uit Cumuluswolken wanneer deze ineenzakken, hetgeen dikwijls laat in de middag of s'avonds gebeurt. Stratocumulus vormt zich niet altijd uit reeds
bestaande wolken. Turbulentie en convectie kunnen leiden tot de vorming van Stratocumulus onder een inversie. Ook kan Stratocumulus zich onder Altostratus of, minder zelden, onder Nimbostratus
vormen als gevolg van het verdampen van neerslag.
Schets van een Cumulonimbuswolk door Luke Howard
Allereerst ontdekte hij drie verschillen typen wolken:
1 - gelaagde bewolking op een en hetzelfde niveau
2 - opbollende bewolking of stapelwolken die zich meer in de hoogte leken te ontwikkelen
3 - bewolking met een meer vezelachtige structuur.
Ook combinaties van deze verschillende wolkentypen waren volgens hem mogelijk. Maar nog kon hij niet alle wolken die hij waarnam, indelen. De stap naar wolkenclassificatie maakte hij door de
genoemde wolkentypen te combineren met het uiterlijk, de samenstelling en hoogte van deze wolken. De zo ontwikkelde classificatie leverde uiteindelijk 10 wolkengeslachten op. Deze indeling wordt
nog steeds wereldwijd gebruikt door de meteorologische diensten. De naamgeving van de wolkengeslachten is in het Latijn omdat dit in de tijd van Howard de voertaal was voor wetenschappelijke
publicaties.
We zullen deze wolkengeslachte achtereenvolgens beschrijven. Allereerst wordt bij de indeling onderscheid gemaakt wordt tussen "gelaagde" bewolking en "stapelwolken". Gelaagde bewolking wordt
ook wel "stratiform" genoemd vanwege de vaak grote horizontale uitgestrektheid van de wolk en gaan in de naamgeving vergezeld van de term "stratus". Voorbeelden hiervan zijn Cirrostratus,
Altostratus, Nimbostratus en Stratus; deze bewolkingstypen zijn in het algemeen achtereenvolgens zichtbaar tijdens de passage van een warmtefront.
Stapelwolken daarentegen worden wel "cumuliforme" bewolking genoemd omdat dit type bewolking zich hoofdzakelijk in verticale richting uitstrekt; in de naamgeving is dit terug te vinden in de
term "cumulus" (ophoping). Wolkennamen met cumulus erin zijn bijvoorbeeld: Cumulus, Cumulonimbus, Altocumulus en Cirrocumulus.
Velen juichten zijn wolkenclassificatie toe; Thomas Forster schreef aan de hand van Howard's verdere bevindingen in 1813 zijn succesvolle "Researches About Atmospheric Phaenomenae". The
classification system quickly gained wide acceptance both in Britain and other countries. Onder de grote aanhangers, ook een gefierd weeramateur van die tijd, was de wereldberoemde Duitse
dichter, filosoof en wetenschapper Johann Wolfgang von Goethe. Goethe gebruikte de classificatie van Howard in zijn eigen weerjournalen en wijdde vier gedichten aan Howard en zijn wolken. Howard
stierf op vrij hoge leeftijd (91) in 1864.
In 1932 verscheen De Internationale atlas der bewolking en toestanden van den hemel. De wolken worden nu nog steeds ingedeeld op drie etages of in vier families en in tien geslachten. Alle
geslachten worden verder verdeeld in verschillende soorten. Ook kent men wolkenvariëteiten, voorts zijn er nog vormen, verschijnselen en bijzonderheden.